wersja kontrastowa


KRESOWIZMY - słownik polszczyzny kresowej

 

KRESOWIZMY

słownik polszczyzny kresowej

 

Nasz słownik jest wyborem polszczyzny jaką można spotkać na Kresach, która nadal funkcjonuje w codziennej, żywej mowie i jest przekazywana kolejnym pokoleniom. Znajdziemy tu zapożyczenia z języka ukraińskiego, niemieckiego, rosyjskiego i jidisz oraz gwaryzmy, czasami z kilkoma znaczeniami. Co ciekawe, niejednokrotnie słyszymy „dziwne” słowa, "powiedzonka" od naszych dziadków czy rodziców, a wiele też sami używamy słów, nie mając świadomości, że to mogą być kresowizmy.

Badacze polszczyzny funkcjonującej poza granicami Polski etnicznej zwracają uwagę na trudności klasyfikacji i szczególnych problemach interpretacyjnych pojawiająch się, gdy dochodzi do kontaktu języka polskiego z innymi językami, tak jak to ma miejsce na terenie byłych Kresów wschodnich. Dodatkowym problemem jest wielowiekowy proces kształtowania się polszczyzny kresowej, na którą wpływają również różne regionalizmy o trudnej nieczęsto do ustalenia genezie przez co interpretacja, objaśnienie znaczenia może być dość skomplikowane. Można uznać, że część kresowizmów to zapożyczenia przeniesione wraz ze znaczeniem do polszczyzny z innego języka a część to zapożyczenia, których znaczenie uległo zmianie (lub zostało poszerzone) właśnie pod wpływem innych języków, ale też regionalizmów, które wprowadzają dużo różnorodności, często zachowując historię i kulturę danego regionu co de facto wpływa na wzbogacanie języka.

Kresowizmy to żywy język, stale zmieniający się, bo przecież ludność pochodzenia polskiego mieszkająca na byłych Kresach, używa polszczyzny, wzbogacając ją o nowe słowa, nadają nowe znaczenia już istniejącym wyrazom.

Nasz wykaz powstał w oparciu o rozproszony w Internecie materiał badawczy. Już teraz mamy w SŁOWNIKU KRESOWIZMÓW ponad 1200 haseł. Będziemy systematycznie go uzupełniać i prosimy o dołączenie do tej zabawy i nadsyłanie kresowizmów, których nie umieściliśmy w poniższym słowniku, a usłyszeliście je podczas rozmowy, przeczytaliście w skiążce. Prosimy również o informację, jeśli, któreś z haseł zostało błędnie opisane.

Życzymy miłej zabawy.

 

A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O P R S Ś T U W Z Ź Ż

 

 

a nu jego (jeho) – do diabła z nim

a to to to – zwrot o nie słuchającym dobrych rad (dziecku, czasem dorosłym), którego spotkała kara, np. dziecka które sparzyło się pokrzywą i zaczęło płakać się nie żałowało, tylko mówiło się „a to to to, a to to to”

a wo – o tutaj (np. „- Gdzie leży nóż? – A wo, tuwo”)

abalasa – gruba żerdka od płotu – używana jako wspornik do ogrodzenia

akuratnie – zrobione dokładnie tak jak trzeba

ali wo – ależ skąd, mowy nie ma

amoniaczek – ciastko pieczone z dodatkiem amoniaku

ancug – odświętne ubranie

antek – łobuz, chuligan

anzug – ubranie, zwłaszcza męskie

apałonik – łyżka wazowa

apiać – znowu

asenterunek – pobór do wojska

asenterunkowy – poborowy 

 

B

baba – 1. kobieta; 2. żona

babka – 1. elegancka kobieta; 2. babcia

bachor – dziecko, zwłaszcza żydowskie

baciaryga, baciar – cwaniaczek, niebieski ptak, chuligan, tak jak lwowski batiar, przy czym baciaryga, to ktoś kogo należy się obawiać, a baciar, to raczej nieszkodliwy łobuziak

baciuszka – ksiądz prawosławny

baćko – ojciec

badować – kąpać się, przebywać w kurorcie

badunia – miejsce do prania na rzece

badyl – chwast

badziewie, badziew – coś bez wartości

bajdeła – młokos, nierób

bajdurzyć – opowiadać zmyślone historie, „Ta co ty mi będziesz tu bajdurzył Tońciu!”

bajerować – 1. kłamać, bujać, zawracać głowę, „Ta ty mu nie wierz, on zawsze bajeruje”; 2. flirtować, „Ta ty tę pannę tak bajerujesz, że się będziesz musiał ożenić”

bajka – plotka, wymysł, coś nieistotnego

bajstruk – nieślubne dziecko

bajura – kałuża (bajoro)

baleja – balia

balonami – szybko, piorunem

bałabuch – 1. zwykle kiepsko wypieczone ciasto, lub ugnieciona ze sieczką glina – jako materiał budowlany, 2. bułka drożdżowa niesłodka pieczona na okres Nowego Roku dla częstowania dzieci, które chodziły z życzeniami – szczodrowaniem

bałabuch – forma okrągłego, wyrośniętego ciasta

bałak – mowa, rozmowa

bałakać – mówić, rozmawiać

bałamkać – chwiać się

bałamucić – oszukiwać, zwodzić kogo

bałamut – osoba, która oszukuje, kłamie, bałamuci

bambaryła – grubas, głupek, ciężki umysł

bamber – bogaty gospodarz, najczęściej potomek kolonistów józefińskich

bambetel – skrzynia na ubrania ale też drewniana ława do siedzenia, a po rozsunięciu siedziska łóżko do spania

bambetle – łachy

bambosze – ranne pantofle uszyte z resztek tkanin

banaluki – głupoty, gadasz banaluki – mówisz głupoty

bandior – bandyta

bandzie – wystarczy

bandzioch – brzuch, zwłaszcza duży

banerka – puszka, konserwa

baniaczek – garnuszek

baniaczek – metalowy kubek

baniak – 1. duży garnek metalowy, 2. garnek

banta – grzęda

bańka – 1. bombka; 2. blaszane naczynie używane do przechowywania mleka

barabanić – łomotać, stukać, dobijać się

baraboje – ziemniak (mówiło się na obszarze od Lwowa do Kamienia Podolskiego „Nagotowała cały baniak baraboji”)

barabolec – wino owocowe – ale też ciasto z zakalcem

barachło – coś bezwartościowego

baraszkować się – bawić się, dokazując

baryk – bar, knajpa

batarejka – latarka

batug – bat

bełtać – mieszać

berbelucha – coś mętnego, tanie wino

beretka – beret

besztać – wymawiać komuś, robić ostre wymówki

bez – przez, przejdź bez ulice – przejdź przez ulice

bękart – nieznośny dzieciak

bida – bieda

biedy sobie naputać – ściągnąć na siebie kłopoty

bihme – przysięga, potwierdzenie, przekonanie kogoś, że mówi się prawdę

bladź – pani lekkich obyczajów

blekot – szalej (roślina)

błancza – guz

błotka – płotka

bobsko – strach, udziwnienie

bodak – oset

bodiak, bodziak – oset, kłująca roślina

bolka – piłka gumowa

bołoto – pole

bor – wiertło

borgować – kredytować, zborgować

bormaszyna – wiertarka

bowdur – osoba upośledzona intelektualnie, wolno myśląca

bożyć się – przysięgać, a zabóż się – przysięgnij

bradziaga – ktoś nieprzyzwoity

braha – pozostałość po odparowaniu alkoholu z zacieru

bratrura – piekarnik

brechać – kłamać; niektórzy jednak używają tego zwrotu jako – śmiać się

browar – piwo

brusek – osełka do ostrzenia np. kosy

bryle – okulary

brynzel – idiota, glupek, ty brynzlu – ty idioto, baranie

brzechać – szczekać (np. pies brzechał)

buby, bubki – kuleczki, jagódki, itp.

buc – głupek

buchty – kluski drożdżowe gotowane na parze

bucim – na niby, na żarty

budny – powszechny, zwykły (dzień)

budowna – dobrze zbudowana

bulka – kropla wody

bulwa – ziemniak

bułka chleba – „poproszę bułke chleba” – poproszę bochenek chleba

bundzyk – potrawa pieczona z tartych ziemniaków

bungu – spirytus

buńdziurzyć się – dąsać się

burchel – pęcherz

buza – napój ze sfermentowanej kaszy jaglanej

bzina – czarny bez

 

C

cajg – bawełniany materiał do szycia mocnych ubrań roboczych

całuszka – piętka, pierwsza i ostatnia kromka chleba z bochenka

cebr – ceber

cedyłko – cedzak do mleka z tkaniny

centryfuga – 1. wirówka do mleka, 2. pralka

cerkwa – cerkiew

certolić się – wzajemnie sobie ustępować

chabas – chwast

chabor – rodzaj łapówki lub prezentu

chałupa – chata, mieszkanie

chaman – cham

chapnąć – ukraść

chata – dom

chatyna – licha chata

chaziaj – gospodarz pełną gębą

chazior – pewny siebie, butny

chiebra – gromada, banda

chlapcążki – obcęgi, kombinerki

chlipać – płakać, szlochać po kryjomu

chłodnik – rodzaj zupy podawanej na zimno

chłop – mężczyzna

chłopaczek – niedorosły mężczyzna

chmara – gromada, tłum

chmielarnia – miejsce składowania chmielu

chochla – nabierka, warzęcha

chodzić do magazynu – chodzić do sklepu

chodzić w arende – kraść owoce z sadu

chojci na ruci – chodź na ręce !

chomtolić – psuć, coś zacząć i zostawić nie gotowe

chopta – trawa

chrapy – nozdrza

chrobak – robak, glizda

chudoba – zwierzyna; inwentarz

chwacit – starczy, dosyć („ci” czytać jako „c-i” nie „ć”)

chwiluńka – moment, chwileczkę

chwost – ogon

chyższy – szybszy, kto chyższy? – kto szybszy?

ciamkać, ciamać – głośno jeść, mlaskać

ciapki – kapcie

cidełko – płócienna tkanina do cedzenia mleka

cielata – cielna

cierlica, międlnica – narzędzie do międlenia lnu

ciężki frajer – człowiek naiwny, głupiec

cipier – teraz

ciumać, cium, pociumać – całować (znane było powiedzenie: „po ciumaj mamusi”)

ciumbaryk – głupek, dziwak

ciupryk – założyć lewy but na prawą nogę lub odwrotnie

ciurma – więzienie

cupać – skubać, trącać przynętę

cybuch – małolat, chłopak niedojrzały (lub też pogardliwe przezwisko Żyda

cymes – 1. coś wartościowego, 2. coś pysznego, coś dobrego do jedzenia; nadzwyczajna potrawa, także nazwa jednej z potraw żydowskiego jadłospisu

cypek – mycka

cyrkularka – piła tarczowa

cyrulik – lekarz

czałpicsa – czepiać się kogoś, dręczyć kogoś

czeladź – gromada, rodzina

czemergies – samogon, ruska wódka

czepił sie jak rzep psiego ogona – ktoś się kogoś bardzo „uczepił”, przeszkadza

czerep – głowa

czerkać – pocierać zapałką o draskę, lub obracać trybik zapalniczki

częstokół – parkan, płot drewniany z zaostrzonych palików

czobot – but

czochrać się,  czuchrać – drapać się

czuczeło – dziwadło, straszydło

czuć duch – czuć ciepło np. „już si pali w piecu i czuć duch”

czugunny – garnek odlewany, żeliwny garnek

czupyrchaty – skołtuniony

czuwać – słychać

czy ja jemu w garki patrze sie? – nie interesuję się jego sprawami

czychunka – kolej, tor kolejowy

czyścić – obierać

czyżyk – mały chłopczyk

 

Ć

ćwach – gwóźdź

 

D

daje dzisiaj mróz – zimno dziś

dali popalić – dokuczyli

darem, na darem, daremno, nadaremno – bez efektu, bezproduktywnie

debra – wertepy, pagórki, zarośla

deszczka – deska

dętka – bąbka choinkowa

didko, ditko – 1. diabeł „Didku go wi?”, 2. diabeł. W wymowie „d” miękkie

do glidu – równo w rzędzie np. ustawić półkopki (mędle) w rzędzie

dobawić – dolać, dosypać, np. śmietany do zupy 

dobnia – 1. pieniek np. do rąbania drewna, 2. drewniany walec z rekojeścią służył jako wbijak, ubijak

dobrać się - dostać się, dotrzeć

dobudzić – z trudem obudzić

dochodzić tołku – racjonalizować, porządkować argumenty

dochować się – 1. wychować, 2. doczekać się

doczekać – dożyć

dojadać – kończyć jeść

domówić się – porozumieć się

donica – duże naczynie gliniane do ucierania ciasta, makutra

dopuścić – pozwolić na uczestnictwo w czymś

dornik – przebijak ślusarski, punktak

dosłużyć się – zdobyć funkcję

dostąpić – zbliżyć się, przystąpić

dotachać – z trudem donieść

dożywocie – dożywocie

dójki – strzyki u krowy

drahle, drygli – galaretka z mięsa

drańcie – osoba o złej opinii, lub stare zniszczone rzeczy

drapaki – jeżyny

druszlak – durszlak, cedzak

dryhle (także studzinina) – galareta z nóżek

drypcia – 1. młoda, drobna dziewczyna, 2. stara kobieta, 3. człowiek robiący drobne kroczki

drypcia – pogardliwie o starej kobiecie

dryzda – brzydka, chuda dziewczyna

drzewko – choinka bożonarodzeniowa

drzewnianny – drewniany

duca – gdy cielę, jagnię uderza mordą o wymię w czasie ssania

duć – wiać, dmuchać, „Ali duji” (o wietrze)

duldak – smoczek

dumać – myśleć

durak – dziwny, niespotykany

durniacha – naiwniak, łatwowierny

durnota – głupota

durnowaty, durny – głupkowaty

duszone kartofle – puré z kartofli

dwiuch – dwóch

dwojorodna – siostra cioteczna, kuzynka

dychać – z trudem oddychać

dynia – zamiast melon i melon zamiast dynia

dynksić – bać się

dziabarakać – pyskować

dziad – 1. stary człowiek; 2. snop niemłóconego żyta stawiany w rogu izby w czasie kolacji wigilijnej

dziadować – biedować

dziaduch – słoma na podłodze w okresie Bożego Narodzenia

działgać – pies działga, pies ujada

dziamgać – marudzić, pleść bzdury, gadać androny

dziażka – pasek

dziengi – pieniądze

dzieżka – dzbanek

dzwonko – część ryby

dźwi – drzwi

dżagan – kilof, oskard

dżentelmen spod ciemnej gwiazdy – właściwie wyzwisko, ale eufemistyczne, na określenie mężczyzny o grubych obyczajach, niekulturalnego

 

E

europlan – samolot

 

F

facetka – kobieta

fajerka – jedno z kółek żeliwnych zakrywające otwór w płycie kuchennej

fajny – dobry

fana – chorągiew

fanga – ślad po uderzeniu

faradyny – spodnie

farfocle – strzępy, frędzle

fasować – termin raczej wojskowy – pobrać z magazynu należną odzież, żywność, broń

feca – onuca, owijka

ferflasza – manierka – metalowa butelka

fest – bardzo mocno

ficzka – krotka bluzka, kurtka

fifraczek – żakiet (najlepiej fioletowy, bo to kolor Podlasianek)

financ – urzędnik finansowy

fizyczny piec – piec opalany węglem, drewnem

flafcążki – obcęgi, kombinerki

fleja – brudas, brudaska

fleszka – pendrive

fojerman – strażak

folksdojczer – osoba pochodzenia niemieckiego

frojmycha – kobieta nie dbająca o siebie, źle ubrana – niechlujna, brudna

fufajka – waciak

funio – ważniak, zarozumialec, „ali struga funia!” (udaje ważniak1.

fura – wóz konny

furt – znowu, jeszcze raz, ponownie

futer – pożywienie dla koni

futrować – karmić zwierzęta gospodarskie

 

G

gadać – mówić

gała – nieudacznik, gapa, ciapa

garki – garnki

gąsewka – skórzany łącznik bijaka z trzymakiem w cepach

gdula – gruszka

giczał – noga

giet  – getto

gilza – łuska bez pocisku

giry, syry – nogi

git – dobrze, w porządku

glaca – łysina

glanc – błysk

głowa – prezes, przewodniczący

gnypak – tępy nóż

gołodupiec – biedaczyna

gorąc – gorąco

gorączka – pośpiech

gospodarować – zajmować się prowadzeniem gospodarstwa

gospodarzyć – prowadzić gospodarstwo

gościniec – droga główna od miejscowości do miejscowości

góruje – ból nie do wytrzymania

gra w „dwa tereny” – gra „w dwa ognie”

gra w „piegi” – ułańska zabawa

graba – ręka

grabka – grabie

grać w kaczanego – wielkanocna zabawa polegająca na toczeniu jajek po pochyłości

gradus – termometr, stopień Celsjusza

grale – rodzaj wideł 3 lub 4 palczastych

granica – polna droga

gruba – piwnica ziemna

grudz – klatka piersiowa

gudz – 1. guz, narośl, 2. węzeł na sznurku (nie do rozwiązania)

guła – osoba mało inteligentna

gumno – łąka

gwer – 1. karabin, lub ogólnie broń, 2. karabin

gzić się – zachowanie zwierząt podczas rui

 

H

habziaki – chwasty

haczka – narzędzie do wygarniania węgli, popiołu z pieca; rodzaj motyki

hadiuka – wąż, padalec

hadziuka – złośliwiec „To taki hadziuka, do studni ni dopuści”

hadztwo – ohyda, obrzydliwa istota, nieprzyjemne uczucie

hajcować – palić

hajdamaka – pogardliwie Ukrainiec (awanturnik)

hajno – żmudnie, uciążliwie

hajtać się – brać ślub

halaburda – awanturnik, awantura, burda, „Pupili sy, ta narubili halaburdy”

halawa – nie zasiany plac w zbożu

halba – szklanka, kufel

halsztug – uzda, kaganiec

halukać – nawoływać, np. do wstawania

hałaj – bałagan

hałajko – brudas, zaniedbany

hałuszka – kluska, pyza

hamaj – tak się mówiło do dziecka żeby jadło 

handryczyć się – sprzeczać się, złościć, pokrzykiwać

hapać – brać

hapun – ten co zabiera nie swoje, (hapać – brać) np. po niegrzeczne dzieci przychodzi hapun hebel – kochanek

haratać – bić, tłuc, skaleczyć

harbuz – wspólna nazwa dyni, arbuza, melona

harmider (także rajwach) – gwar, hałas

hasior – gąsior

haukać – szczekać

hebel – strug

heblarka – strugarka

heca – zabawna sytuacja

hela – skrzynia ładowna w wozie konnym

het – daleko

het tam – gdzieś (np. „idź het” – idź sobie)

het i nazad – tam i z powrotem

hetudy – tędy

hetyj – ten

hledzieć – patrzeć

hojrak – ryzykant, cwaniak

hołoble – dyszle boczne w wozie konnym

hołodryga – oberwaniec, nicpoń, łajdak

hołowa – głowa

horpyna – wielka kobieta

horyłka – gorzałka, wódka

hrabczuki – nieślubne dzieci hrabiego z dziewczynami z pobliskich wiosek

hreczka – gryka

hreczka – gryka

hryckal – szpadel

hrymać – uderzyć, walić

hrymak – Rusin, Ukrainiec

huby – grzyby

hukać – krzyczeć

hulać – pić alkohol

hulanka – popijawa

hurdzi – warczy, np. motor

hurma – grupa

hyckać – skakać, podskakiwać

hyczka – nać rośliny

hylaka – konar, gałąź

 

I

iber – ktoś, kogo darzymy szczególnym szacunkiem, podziwem

ich – trzeba ich podnieść, trzeba je podnieść (np. jabłka)

ichni – ich

idę do jego – idę do niego

idę/jadę na miasto – idę/jadę do miasta

idy ty w buraki – odczep się, odejdź

idz ty w żopu – odczep się, odwal się

idziem – idziemy

idźta – idźcie                                                                                                                       

iść pieszkom – iść na nogach, pieszo

iść z buta – iść pieszo

 

J

jadaczka – wulgaryzm: usta, gęba

jajka w śniadku – jajka na miękko ledwo ścięte

jełop – głupiec

jobów nasadzić – nawymyślać, skląć

jucha – krew

juszka – 1. rzadka zupa, wodnista część zupy, Pytano więc: „chcesz jeszcze zupy ? – Tak, ali samy juszki”, 2. wywar z suszonych owoców, sama woda z barszczu, zupy

juszka – wywietrznik piecowy

 

K

kabacić – przekręcać

kaban – wieprz, świnia

kabanina – wieprzowina

kabona, kabonka – pieniądze

kacap – 1. głupiec, 2. pogardliwie – Rosjanin

kaciuba – pogrzebacz

kaczan – głąb kapusty

kajdany – ciężkie zimowe buty

kalabania – kałuża, grząskie błoto na drodze

kałamucić – mącić, mieszać

kałapućkać – mieszać

kałatać – klekotać

kanka – konewka

kanon – armata

kaparzyć – 1. pracować za niskie wynagrodzenie; 2. klepać biedę; 3. wykonywać pracę nierzetelnie

kaparzyć, kaparstwo – źle robić, zła robota, partactwo

kapcanieć – marnować się

kapować – rozumieć

kapsel – spłonka

Kapszuk – pogardliwa nazwa mieszkańca dawnej Kongresówki

kapszuk – wysuszony pęcherz moczowy wieprza używany jako woreczek na tytoń

kapuścinie – pozostałości kapusty po wycięciu główki

kapuza – kaptur

karakan – karaluch, albo ktoś niski

karman – portfel

kartacze – pyzy z mięsem

kartoflanka – łęty kartofli

kartoflinie – łęty kartofli

kasza hreczana – kasza gryczana

kaszkiet – czapka

katapula – proca

katulać – toczyć, turlać

katulać się – obracać się, przemieszczać

kawalerczak – niedorostek, smarkacz

kazać – mówić, powiedzieć

każdą razą bądź – w każdym przypadku

każden, któren – każdy, który

kicha – wstyd, lub coś kiepskiego, jaka kicha – jaki wstyd, to jest kiszkawe – to jest kiepskie

kidać – 1. kapać, np. okidał się sosem, 2. rzucać

kiego – czego, po co, kiego licha tam jedziesz?! – po co tam (do cholery) jedziesz?!

kiendy? – którędy?

kiendziuk – flaki

kiepeła – głowa

kiernica – studnia o drewnianym szalunku – ocembrowaniu

kinol – nos

kipiatok – wrzątek

kisle mleko – mleko zsiadłe

kiszka – kaszanka

kitrać – chować

klajster – klej z kasztanów

klatencja – klatka schodowa

kleić durnia – udawać, ukrywać coś

klekotun – bocian

klikać – wołać

klipa – powieka oka

kluczka – 1. węzeł na sznurowadłach przy butach, 2. ucięta gałąź ok. 1,20 m z krótką odnogą na końcu pod kątem ostrym. Służyła m.in. do podnoszenia bron w czasie bronowania, 3. szydełko do dziergania

klukwa – żurawina

knypeć – niedorostek, smarkacz

knysz – chleb świąteczny

kocik – mały kotek

kociuba – długa żerdź zakończona poprzecznie deseczką do wygarniania żaru w piecu chlebowym

kokrzysko, kukrzysko – stare siedlisko

koleśnie – dwa koła na osi umocowane z przodu ręcznego pługa. Zapewniały równą głębokość orki

kołdoby – wyboje

kołduny – pyzy, kartacze

kołotuszka – 1. drewniany przyrząd do rozgniatania, 2. kwirlejka do rozdrabniania potraw

kondon – kondom

konik – koń

konople – konopie

kopaczka – kobieta kopiąca ziemniaki

kopańka – dłubanka, naczynie wykonane z jednego kawałka drewna

koperkaczka – puszka z podziurawionymi bokami, mocowana na drucie, wypełniona czymś palnym i rozpalona. Służyła dla zabawy do kręcenia otwartym ogniem wokół głowy

kordła – kołdra

korobka – pojemnik, pudełko

koromysło, koromiesło – nosidło na wodę

korowaj – obrzędowe ciasto weselne, z pszennej mąki, owalnego kształtu, z wierzchu ozdobione

korp – gołębnik

kosa – warkocz

kostka – pestka owocu czereśni, wiśni, śliwki

kostropaty – o nierównej powierzchni

koza – piecyk żeliwny

kozyrek – daszek od czapki

kozytkać – łaskotać

kozytki – łaskotki

krajc – kolor w kartach, trefl

krase – kolorowe

kraszanka – jaja zabarwione na jeden kolor, ozdoba wielkanocnego stołu

krawatka – krawat

krosznia – worek na obrok zawieszany koniom na szyi. Służył do karmienia koni w czasie dłuższego postoju

król – snopek z kilku zbóż ustawiany w rogu izby na Boże Narodzenie

kruczek – pogrzebacz

krupa – kasza

kryszka – okruszek

kryszyć – rozdrabniać

kryżałka – grubo pokrojona kapusta np. do barszczu

krzyże – część kręgosłupa, dolna część pleców

któren – który

kucać – przysiad

kucia – świnka

kucza – 1. mały ciemny pokój, pomieszczenie dla zwierząt, 2. chlewik, niska szopa

kuczyć się – tęsknić, nudzić się, „kuczy mi si za tobą”

kuczyrawy – ktoś o kręconych włosach

kudłaj – przezwisko Żyda

kukurudza, kukuruza – kukurydza

kulka – uchwyt

kułak – pięść

kumać – rozumieć, nie kumaty – człowiek mający trudności w zrozumieniu czegoś

kupalim – kąpaliśmy

kupla – szeroki pas (wojskowy)

kupywać – kupować

kuryj – człowiek o nieokreślonej płci, „ni to chłop ni baba”

kurzyć – palić papierosy

kuszka – puszka na osełkę do kosy zawieszana na pasku u spodni

kutas – element ubioru; pompon, frędzel

kutia, kucia – potrawa bożonarodzeniowa składająca się z ryżu z makiem i bakaliami

 

L

latoś – tego roku

leci jakby jemu soli na ogon nasypał – biegnie prędko, spieszy się

lecić – biec

letko – lekko

lewszun – leworęczny, mańkut

lice – lejce

lichtarka – latarka, mówiono „weś lichtarke idź do lochu”

ligać – leżeć, położyć się

limo – siniec

liszni – zbędny

loch – rodzaj piwnicy ziemnej poza domem. Część wkopana w ziemi i część wystająca obsypana grubą warstwą ziemi. Służył do przechowywania produktów spożywczych i ziemniopłodów

 

Ł

ładuszczak – garnek gliniany do mleka

ładyszka – dzbanek

łajza – powsinoga

łeb – głowa

łepetyna – głowa

łepetyna, łbicho – głowa

łoj – oj, łoj boże – oj boże

łoncki dziadzio – staromodny, nieaktualny człowiek

łoni – ubiegłego roku

łopnąć – uderzyć

łopuch – łopian

łoszak – źrebak, młody koń

ług – roztwór do prania sporządzany domowym sposobem przez wrzucanie rozżarzonych szczap do wody i odstaniu

łupa – łupina

łupić – wydobywać łuski

łupka – skorupka

łupy – łupiny np. z ziemniaków

łymiszka – gęsta kasza kukurydziana, najczęściej polana słoniną ze skwarkami

łymiszka – potrawa z ugotowanych ziemniaków z dodatkiem mąki gryczanej

łypa – warga

łyskać się – błyskać się

 

M

machorka – lichy tytoń

maciurka – żeńskie rośliny konopii

maćko – duży wystający brzuch

magazyn – sklep

majzel – przecinak ślusarski

makohon – drewniany wałek do ucierania maku

makownik – ciastko z dodatkiem maku

makutra – donica, naczynie do ucierania ciasta

mama – żona

mamałyga – potrawa z ugotowanych ziemniaków z dodatkiem mąki kukurydzianej, kleik, gęsta zupa

mamona, mamonka – pieniądze

manera – pusta puszka (banerka)

manszet – mankiet

mantełepa – człowiek kłótliwy, niezgodny; opuszczony

masłobojka – maselnica, przyrząd do ubijania masła

maszingwer – karabin maszynowy

maszyna – kuchnia gazowa

maść nabolenie – środek na chorobę

maśniczka – kierzynka, służyła do wyrobu masła

mata – macie

Mazur – mieszkaniec terenów po zachodniej stronie Sanu i na północ od Puszczy Solskiej.Człowiek pochodzący z tych terenów. Tzn. nie Rusin i nie „nasz”

Mazury – tereny za Sanem i Puszczą Solską

mączka – cukier

mecyja – wielka rzecz

melon – zamiast dynia i dynia – zamiast melon

menel – pijak

menelarz – złomiarz

meszty – półbuciki damskie, lub męskie

meter – 100 kg

mieć kołtun – fryzura w nieładzie, siano na głowie

mielim – mielimy, mielta – mielcie

mienkuszka – miękka część chleba lub bułki

miesiąc – księżyc

miesny – miejscowy

mieszać - przeszkadzać

mieszkanie – izba, pokój

miętkuszka – środkowa część kromki chleba, bez skórki

mikicić – oszukiwać

mleko uciekło – mleko wykipiało

mlon – nielubiany mężczyzna

młockarnia – maszyna do młócenia zboża

młynek – wialnia

modzele, mozole – odciski

mogiłki – cmentarz

mordownia – kiepska knajpa

motowidło – połączone drążki, z jednej strony w kształcie litery T a z drugiej Y. Służyły do nawijania przędzonej na kądzieli wełny, lnu lub konopii

motuzek – sznurek

możno – można

mraka – mgła, drobny deszczyk

murzyk – mężczyzna

musi – pewnie, prawdopodobnie, częste jest powiedzenie: musi tak...

muterka, mutra – nakrętka

mykicić się – mylić, plątać, mataczyć

mysiurki – miejsce w stodole nad klepiskiem

mysza – mysz

mysziginowaty – głupkowaty

myszorec – pomocnik woźnicy towarowej konnej platformy, ładowacz

myszygene – zwariowany, stuknięty

mytka – ścierka, zmywak do naczyń

 

N

na zaś – na później, na zapas

na zbytki – na żarty

na zdogońce – praca na szybkiego, na wyścigi

nabiedować się – nacierpieć się

nabrudzić – ubrudzić

nabyć się – długo być

nachodzić się – zmęczyć się chodzeniem

nacierać – wcierać

nadajeli – dali popalić

naduć się – 1. dąsać się; 2. pogniewać, nie rozmawiać

nadusić – dużo wydusić

nadymić – napełnić dymem

nadziękować – wielokrotnie dziękować

nadźwigać się – dużo dźwigać

nagadać – powiedzieć dużo

nagartać – nagarniać

nagłodować się – głodować przez dłuższy czas

nagniewać się – pogniewać się

nagotować – dużo ugotować

nahula – natrętny, upierdliwy

nahulukać – nakrzyczeć

najmita – osoby przyjęte do pracy

nakapać – o deszczu

nakazać – nagadać

nalatać się – nabiegać się

nalecieć – o wodzie

naleźć – znaleźć

namolny – natrętny, upierdliwy

namordować się – zmęczyć się

naobkoło – naokoło, dookoła

napchać kałdun – napełnić brzuch

narychtować – naprawić, przygotować

nasermater, naserfajku – przekleństwa, ale o niezbyt wulgarnym wydźwięku, coś jak „o cholera”

nastojka – nalewka

nastukotać – nakrzyczeć na kogoś

naszmarkać – smarkać

natachać się – nadźwigać się

nawarzyć – ugotować

nazat – z powrotem

nazukoś – ukosem (przechodzić przez jezdnię nazukoś)

ni – nie

nie duż głowy – nie zawracaj mi głowy

nie zawracaj gitary – daj mi spokój, nie nudź

nie zdzierżyłem – nie wytrzymałem

nie zniese – nie zniosę

niecki – wydłubany w pniu owalny pojemnik z uchwytami po bokach

niehadliwy – nie brzydzący się

nieludziany – niegrzeczny np. „nieludziany bachor”

niezdały – 1. do niczego, nie przydatny 2. chorowity, słaby, rzecz nieprzydatna

niuchać – wąchać

niuńka – niedołęga, nie umiejący sobie radzić

niwistka – synowa zamieszkała u teściowej

nos – pijak

nosaty – z długim, wydatnym nosem

nrawić się – podobać się

nużda – 1. nędza, bieda, 2. wieloznaczne; np. „na nużdę ci to?” – „po co ci to?”; „nużda ciężka z bachorami” – „co za niedobre dzieci”

nyje mnię – mdli mnię

nypać – wtykać nos, wszędzie zaglądać

 

O

obacwaj – obydwaj

oberemek – naręcz np. przynieść oberemek drewna

obied – obiad

obiedać – jeść obiad

obłamać – łamać

obmyć – umyć, spłukać

obrąbać – odrąbać dookoła

obrezywać – obcinać

obrzyn – broń zazwyczaj kłusownicza, karabin z obciętą lufą

obszmorgać – zedrzeć

obtalapać, obtelepać – ubrudzić

obtłoczyć – tłoczyć

obuwaj się – nakładaj buty

obżubrować – oczyścić ziarno

ocipiał? – zwariowałeś?

ocyganić – oszukać

oczadzieć – zwariować

odczmuchać się – otrząsnąć się

oddychać – odpocząć

odkazać – odmówić

odkluczyć – otworzy

odracha – niechluja

odsztachnąć się – wystroić się

odwietki – odwiedziny nowonarodzonego dziecka

odwirek – futryna u drzwi

odwurnkąć – powiedzieć coś niemiłego, odburnkąć

odziać się – ubrać

oj to tam – lekceważąco: coś takiego, wielkie rzeczy

okołot – oczyszczona porcja słomy, używana potem m.in. do napełniania sienników, wyrobu mat

olejarnia – miejsce tłoczenia oleju

oładki, ołatki – placki ziemniaczane

ołówek chemiczny – ołówek kopiowy

osikowe – o mleku, na pół zsiadłe

oszak – źrebak

ot – ot jaki ty głupi, (oj) jaki ty głupi

otawa – drugi pokos trawy

ouwa – pomniejszenie, zlekceważenie czyjegoś czynu, np. naprawiłem płot – ouwa wielka mi robota 

 

P

pacan – smarkacz, pędrak

paciorek – koralik; paciorki to korale

paciuk – wieprz (tuczony)

padaka – coś bardzo śmiesznego, ale padaka – ale śmieszne

pajda – kromka chleba

pajucina – pajęczyna

palica – laska do podpierania się

pała – głowa

pampuch – rodzaj pączka (na oleju), pączki dla ubogich

paniaga – elegant, obowiązkowo w ancugu, mesztach i przy śledziu

paniał? – zrozumiał(eś)?

panterik, pierwik, rogalek – mały rogalik z ciasta półfrancuskiego

panterka – perliczka

papcie – obuwie domowe

papendekiel – karton, papier na karton

paraszut – spadochron

parkocze – odgłos gotującej się kaszy, ziemniaków

parpać – grzebać w ziemi np. „kury się parpały”

parszuk – świnia

paszcza – buzia, usta

patałach – ktoś niezadbany, poniżenie

patłaty – kudłaty, o długich włosach

patron – nabój

patrona – 1. rodzaj broni - patron, 2. nabój

patrzaj – patrz

pełechy, pelechaty – długie potargane włosy (kudłaty)

peniak – tchórz

pepegi – tenisówki

perelina – peleryna

perewerty – coś gwałtownie gotującego się np. „zupa już perewerty”

perochy – pierogi

pet, kip – niedopałek, papieros

pieczka – legowisko na piecu do spania

pieczyniarka – brytfanna

pieszki – pieszo, na piechotę

pietuch – kogut

pinda – narząd płciowy kobiety, również używane jako obelga

piston – smarkacz

piśko – siusiak

piterka – portfelik

pitolko – ktoś niepoważny, niedojrzały

placforma – platforma np. konna do przewożenia dużych ładunków

plajster – plaster

plaskaty – płaski, spłaszczony

pliskać – klepać, oklepywać

plita – płyta kuchenna

płastynki – blaszki z owalnym otworem przybijane do obcasa, służące do mocowania łyżew

płaszczadka – drewniany podest do tańca

płatwa – rodzaj belki

po pociemku – po ciemku, siedzę po pociemku

po poslednim – jeszcze jednym, kolejnym, to jak, po poslednim? – to jak, zapalimy jeszcze?

pocelować – trafić

pochlopka – cieńka zupa

pochłodnieje – ochłodzi się

pociopać – posiekać

pocisnąć – wycisnąć

poczochrać – podrapać, połaskotać

podlizajło – lizus

podołek – pojemnik zrobiony z fartucha do zbierania owoców, grzybów, czegoś naprędce gdy brak siatki czy koszyka

podpałek – placek wypiekany z ciasta chlebowego przed pieczeniem chleba, na skraju paleniska od płomienia nagrzewanego pieca, stąd nazwa tego placka

podpierdalanka – rodzaj biednej zupki z ziemniaków

podprowadził pod durnego chate – zrobił ze mnie głupca

podsechnąć – podeschnąć

podumać – pomyśleć

podusić – rozgnieść

podwody – przymusowa praca np. na rzecz wojska z gospodarzem, końmi i wozem

podwórek – chodź na podwórek – chodź na dwór

poharatać się – pociąć

poka – (czyt. paka) cześć

pokinąć – pozostawić, „pokinut ojca i matkę”

pokinunć – zgubić

poklikać – zawołać

pokradajęcy – ukradkiem

policaj – policjant

pomacać – dotknąć

pomaczać – umoczyć

pomalej – pomału

pomaścić – posmarować chleb

pomieszczenie – pokój

pomotać – powikłać

ponaduszać – powyduszać

ponaduwać się – nagniewać się

ponadziwić się – dziwić się wielokrotnie

ponalewać – nalać wielokrotnie

ponarastać – narosnąć w dużej ilości

popelina – wstyd, jaka popelina – jaki wstyd

port – przędza inna niż wełniana. Mówiło się np.o swetrze „to nie wełna, to port”

porwał – podarł, uszkodził, rozerwał

posiwieć – osiwieć

posny – nie omaszczony, np.posny chleb, posne ziemniaki

posprowadzać – sprowadzić

postąpić – dostać się (na studia)

postronek – sznur np. prowadzić cielę na postronku

posudek – pojemnik

poszanować – uszanować

poszed w kibini macier – wypchaj się, idź do diabła

poszedł w bołoto – przekleństwo typu idź do diabła, won

poszła ty w buraki – przekleństwo typu idź do diabła, won

poszła w czortu – przekleństwo typu idź do diabła, won

poszportać się – zaplątać się, potknąć

poślim – poszliśmy

pośpieszaj – szybciej

potachnąć – zmniejszyć objętość przez uleżenie się np. kapusta w beczce, siano na strychu

potałapany – pochlapany, np. „pierogi potałapane śmietaną”

potasz – proszek do pieczenia (soda oczyszczona)

potoczyć – wypłukać, np. kubek wodą

potoknąć – wypłukać, także znaczyło polać wodę np. drugiej osobie na dłonie przy myciu się

potyrcze – mały, niepozorny, niewydarzony

poumierać – umrzeć

powalać – pobrudzić

powalać się – ubrudzić się np. błotem

powiestka – wezwanie

powmirać – umrzeć

powykańczać – wykańczać coś stopniowo

powymłócać – wymłócić złoże

pozaduszać – zadusić w dużej liczbie

pozahonorować się – unieść się honorem

pozapominać – zapomnieć o wielu rzeczach

pozarastać – zarosnąć w znacznym stopniu

pozasychać – uschnąć w dużej liczbie

pozłotka – folia aluminiowa lub cynkowa

pożenić się – ożenić się

pójdziem – pójdziemy

pójść w odwiedki – odwiedzić rodzinę, w której niedawno urodziło się dziecko; nie należy przychodzić z pustymi rękami

półkopek – stóg zboża z kilkunastu snopków w polu

półkszorty, puszorki – rodzaj uprzęży

półpierdun – wierzchnie okrycie długości?

pranik – deska z rączką do prania – uderzania mokrego zwiniętego w rolkę prania

prażnik – odpust, święto

proch – kurz (mówiło się: „pościeraj prochy”)

prodziż – prodiż

prukwa – obelżywie kobieta „rozlazła”

prynuka – namawianie

przebrać się – przeprowadzić się

przedzierzgać się – przebierać się

przekabacać – przeciągać kogoś na swoją stronę, przekomarzać się

przepisać – przekazać własność

przetak – sito

przędziwo – półprodukt do przędzenia lnu lub konopii

przyczynek – dokładka do porcji obiadu, do wagi itp.

przykazać – nakazać

przykrócić – ograniczyć

przylepka – kromka chleba

przylimonić – walnąć, stuknąć

przymówić – zrobić komuś złośliwą uwagę

przytaskać – przynieść coś ciężkiego

przytrzódka – pomocnik kierownika stada krów

psiuk – mały pies

pszono – jagły, oczyszczone z łusek proso

puczka – czubek palca (miara, np. szczypta soli)

pulares – portmonetka

purwatka – rzadzizna, rzadka zupa

puryc – elegant, szpanujący kawaler

putnia – wiadro

putnia – wiadro

pypka – smoczek; sutek

 

R

rabanki – piegi

raby – plamisty (stąd często łaciata krowa nazywana jest Rabą)

rachować – liczyć

radyrka – gumka do ścierania ołówka

rajbetka – paca murarska

rajtki – spodnie wkładane do butów „oficerek” rozszerzane przy kolanach na zewnątrz

rajwach (także harmider) – gwar, hałas, zamieszanie

ramka – ramka papierosów, paczka papierosów

raniej – wcześniej

rapaty – szorstki

raszpel – pilnik, zdzierak do drewna

raszpla – kobieta bardzo lekkiego prowadzenia

razdziawa – gapa, niezdara

recht – prawda

recht – słowny np. „szewc miał recht, bo zrobił buty w terminie jak obiecał”

rećka – rzodkiewka

reszelucha – gruba, postawna kobieta

rezać – ciąć, rżnąć, piłować

robaczliwy – robaczywy

rodny – ojczysty, rodzony

rodyska – rzodkiewka

rogatka – proca

rozczapierzyć – rozłożyć

rozdziewaj się – zdejmij odzienie

rozgawenia – osoba roztargniona

rozhajcować – rozpalić w piecu

rozharatać – skaleczyć

rozkłócić – wymieszać, np rozkłócić wodę z mąką

rozkołupać – powiększyć otwór

rozłupać – pozbawić łupy

rozpuszczanie – rozpuścić dzieci, rozpieścić dzieci, rozpuszczony jak bisurmański bicz, rozpieszczone dziecko

roztropa – osoba roztargniona

roztworzyć – otworzyć np. okno, słoik, buzię

roździawa jedna – krzykaczka, głośna osoba

rubaszka – koszula męska

ruchla – przezwisko Żydówki (starej, brzydkiej)

rugać się – przeklinać

rupcak – plecak

rychać – kaszleć

rychtować – przygotowywać: mówiło się „Narychtuj sy ubrani na jutro!”

rychtyk – akurat, właśnie, samo rychtyk – w samą porę, o czasie

ryckal, ryskal – łopata

ryćkać – kopać, orać byle jak

ryhać – kaszleć

ryło – twarz

rynka – niski, płaski rondel z rączką, patelnia

rynwa – rynna

rypać się – tłuc się, bić się

ryskal – łopata do kopania

ryziaki – gałęzie po scięciu drzewa. Hylaki gałęzie na drzewie

ryży – rudy

rzemyk – pasek do spodni

rzeszoto – rodzaj sita o znacznie większych oczkach

 

S

saczek – bluzka

sałata, sałaciarz – taksówka, taksówkarz

saławiej – słowik

samogon – bimber, nielegalnie pędzony alkohol

sapa – motyka

sarafan – sukienka bez rękawów

sczeznąć – zginąć

se – sobie – weź se kup, weź sobie kup

siać – rzucać zbożem przy szodrowaniu tj. składaniu życzeń noworocznych

siarniki – zapałki

siaszka – kosa

siedlisko – miejsce zamieszkania

siejka – worek z ziarnem w czasie siana

siemka – pestka słonecznika

sienie – korytarz

sień – weranda

siniak (akcent na „a”) – rodzaj grzyba, którego kapelusz sinieje po potarciu

sinka – niebieska farba

siny – kolor niebieski

sipa – łopata

siunek – pogardliwa nazwa mieszkańca Przemyśla

siurek – smarkacz, „mały interesik” u chłopczyka

skakina – ty skakino jedna, ty bydlaku

skałka – zadra z deski

skapcanieć – zaniedbać się

skibki – kanapki

sklep – piwnica murowana

skołowacieć – stracić orientację, zgłupieć

skołowacieć – stracić rozum

skopek – pojemnik do dojenia np. krów

skowroda – patelnia

skrobać marchewki – deptać komuś po piętach

skurczybyk – osoba niedobra

skurczysyn – osoba niedobra

słonko – słońce

słychać – czuć, słychać spaleniznę, czuć spaleniznę, np. psucia się potrawy – „już tą szynkę słychać”

słychować – co słychować? – co słychać?

słyszeć – czuć

smak – wywar, bulion warzywny, grzybowy lub mięsny stosowany do zup

smark – niedorostek, smarkacz

smarowóz – brudas, brudno ubrany człowiek

smażenica – jajecznica

sobaka – pies

soroczka – koszula

spaćkać kogo – przenośnie: nakrzyczeć, obrazić kogo

spaćkać się – ubrudzić się

sparżny – łakomy

spraszać – zapraszać

sprawka – zaświadczenie

spuścić – tu w znaczeniu ściąć drzewo np. „poszli do lasu spuścić 2 brzozy”

stakan – duży kielich, szklanka

starszy – drużbant, świadek ślubu

sterebić – zgnieść

stojali – stały

stojało – stało

stolarzowaty – znający się na stolarce

strachowka - ubezpieczenie

strucel – strucla

struchlałe – zmurszałe np. „patyki struchlałe”

strupieszały – zgniły

strupieszeć – zgnić

stryjenka – żona stryja

stryjko – stryjek

stryjna – żona stryja

studzienina (także dryhle) – galaretka z mięsa

stuk – karta stuk, w grze w karty, karta nie do wycofania

suchna – owca

sulan – leworęczny, mańkut, szmaja

sutka – doba

swacha – swatka

swarzyć się – kłócić się

swołocz – łobuz, drań, chuligan

swyntarz – cmentarz

szaflik – ceber

szajbka – podkładka

szajbus, szajbnięty – wariat

szałaputa – człowiek bezmyślny

szaławyło – ktoś szybki, prędki w pracy, mowie, niedokładny

szantrapa – osoba roztargniona

szaragi – drewniana, stojąca rama z kołkami, służąca do wieszania odzieży

szarawary – obszerne spodnie

szaszok – tchórz

szczezło – zniknęło, przepadło

szczeznąć – zgubić się, przepaść – „szczezła mi zapinka”

szczodrowanie – życzenia noworoczne

szczun – smarkacz

szełewyło – osoba nadpobudliwa

szepetlawy – sepleniący (w mowie)

szkarałupa – skorupka z jajka lub orzecha

szkodowiery, szkodowieki – skąpca

szkrabać – drapać

szkraby – stare buty

szlauch – rura gumowa, wąż gumowy do wody

szlijki – szelki do spodni

szmaja – leworęczny, mańkut

szmira – gęsty ciemny smar do wozów

szmuc – brud

sznajdyza – narzynka do metalu

sznyrać – grzebać za czymś, szukać czegoś

szparhać – zjeżdżać z górki np. na sankach, często na butach

szparko – szybciej, poganianie

szparować – oszczędzać

szpignąć – ukłuć

szpilorek – szydło

szprechać – mówić po niemiecku

szpuk – gołąb pospolity, nierasowy

szpurc – niedorostek, smarkacz

szpurt – szybki bieg

sztafirować – stroić się

sztanga – obciążnik zegara ściennego

sztany – 1. spodnie, 2. spodnie, rajtki do butów z cholewami

sztrabanty – drewniana obudowa wnętrza stajni. Chodzić po sztrabantach – ryzykować, przeginać

sztrajblacha – blacha w futrynie drzwi

sztreka – kolej

sztubak – uczeń klas początkowych

szturkać – szturchać, potrącać

szturpak – o kimś niezgrabnym

szuba – sałatka kartoflano-śledziowo-warzywna

szulaki – określenie na ptaki drapieżne polujące na gołębie

szuma – szumowiny zbierające się na powierzchni gotowanej zupy

szurganiec – łobuziak

szwajsaparat – spawarka

szwajsować – spawać

szwendać się – spacerować bezmyślnie

szwy – szle, szleje – uprząż złożona z pasków rzemiennych

szwytko – szybko, „idź tam szwytko”

szyf – statek

szypszyna – nasienie, owoc dzikiej róży

 

Ś

ścielić – rozkładać pościel do spania lub po spaniu

ścil – sufit, często drewniany

ślabizować – słabo czytać

śledź – krawat

ślozy – łzy (częste powiedzenie: i po co tak lejesz ślozy?)

śniedać – jeść śniadanie

śrubsztak – imadło

świeżynka – świeża pieczeń wykonana zaraz po uboju prosiaka

 

T

ta – podkreślenie emocjonalne wypowiadanego zdania „ ta co ty” „ta joj”„ta fest” „ta weź”

taborek – taboret

takij –  taki

tako – w ten sposób

taksowka – nazwa każdego samochodu osobowego, nie koniecznie taxi

tałatajstwo – chuligani

tarabanić – 1. gramolić się, ciężko dźwigać. 2. łomotać, hałasować uderzając w coś mocno 3. gramolić się gdzieś lub na coś

tartiuch – placek ziemniaczany

taskać, taszczyć – nieść mozolnie, z wysiłkiem, dźwigać

tatko – tato

tej – napój herbaciany z suszonych ziół

telepać się – trząść, człapać, iść powoli

temu – dlatego

ten – ten pomarańcz – ta pomarańcz, ten winogron – ta winogron

terebić – obierać np. jabłka, ziemniaki

terlica – międlica

termiecie – odpady lnu lub konopi w czasie międlenia, paździerze

termośić – potrząsać – szarpać kimś lub czymś

terperda, torpeda – mały pociąg osobowy złożony z dwóch jednostek

tłumak – zawinięty w płótno – prześcieradło jakiś pakunek i niesiony na ramieniu, na plecach 

toczka – głośnik zakładowego radia

tok – bateria; miejsce w stodole, klepisko

tołkować – tłumaczyć, bez tołku – bez sensu, bez pomyślunku, nietołkowny – nie dający sobie wytłumaczyć

trafić na chanajki – przed wojną dzielnica znana z pośledniejszych pań lekkiego prowadzenia

trumkać – brzdąkać

trynie, trynia – drobna słoma

tucać – uderzać

tuj tuj – za chwilę (np. „tuj tuj by go złapał”)

tuman – źle uczący się

tumanić  – oszukiwać

tunelek – rurka

turza – boli

tutaj babcia koszyk nosiła – „gest kozakiewicza”, tu się zgina...

tuszyć się – dusić, gotować pod pokrywką

tyćko – malutko, troszeczkę

tyr – dziegeć

 

U

uberok – licha kurtka robocza

uchażor – starający się o rękę panny

uczycielka – nauczycielka

udzieraj – okup

ugotujem – ugotujemy

ukatrupić, zakatrupić – zabić

ulnik – babka ziemniaczana

unaj, undzi – tam

upioke – upiekę

uszczupić – uszczuplić, urwać

uzuć – obuć, założyć buty

 

W

wajcha – dźwignia

walki – bochny gliny zmieszanej z pociętą słomą. Służyły do wypełniania przy stawianiu ścian budynków.

walonki – obuwie z filcu na mróz i śnieg

wała – takiego wała – „gest kozakiewicza”, tu się zgina...

wańciuch – żołądek, wielki brzuch, kałdun

wańka – przedsionek

warenice – ugotowane placuszki na pierogi (gdy zabrakło farszu)

waserwaga – poziomica

watacha, wataszka – grupa, gromada

wąsaty – z wąsem

wchodziny – parapetówka

wcinać – jeść

wentroba – wątroba

wereta, wereto – 1. płótno, narzuta, prześcieradło, płachta ze zgrzebnego płótna, 2. płachta – plandeka z płótna własnej roboty do noszenia trawy, słomy, liści itp.

wgramolić się – wdrapać się

wiecheć – wkładka do butów (ze słomy)

wieczera – kolacja

wieczerać – jeść kolację

wiernusa – zawrócić się

wiszczeć – piszczeć, krzyczeć

wiuga – zawieja

wkrochmalić się – przyjść nie w porę

wkuczy się – przykrzy się, tęsknię

włanczać, wyłanczać – włączyć, wyłączyć

wołochaty – owłosiony

wołoczebne – prezent od matki chrzestnej

wotawa – potraw, drugi pokos trawy

wredota – o osobie wrednej

wrócić się – zawrócić

wrzaskun – awanturnik, pieniacz, także głośno krzyczące dziecko

wsechać – wyschnąć

wsio – wszystko

wstromić – 1. włożyć, wetknąć np. „wstromił głęboko widły w siano” 2. zapodziać coś np. „wstromił okulary Bóg wi gdzie”

wsylić – nawlec np. igłę

wtrafić – trafić

wtrynić – wtrącać się bez pytania np. „zawsze musisz wtrynić swoje 3 grosze do rozmowy”

wujko – wujek

wujna – żona wuja

wycierucha – kobieta bez zasad

wycug – dożywotnie, utrzymanie

wycyrklować – wycelować

wyczmuchać – przewietrzyć

wyczuchrać się – 1. wdrapać się, 2. wyzdrowieć

wydurniać się – wygłupiać się

wygartywać – wygarniać

wygrużać – wywalać, usuwać

wykipiło – wykipiało

wymuzgać – wytrzeć np.naczynie po miodzie kęskiem chleba

wyniesiony – wyrośnięty

wyrko – łóżko

wysiudać – wypędzić, wyrzucić

wyskipło – wykipiało

wyszmarkać – wysmarkać

wyszynk – restauracja z wódką

wyściółki – wkładki ze słomy wkładane zimą do butów

wytrząsać – potrząsać

wziąść na borg – skredytować, wziąć na kredyt

wzion – zabrał

wzuć – założyć buty

wże – już, „Ty wże mówiła z mamą?”

 

Z

za biezdurno – za nic, za darmo

za frajer – za nic, za darmo

za im – za nim

za pazuchą – pod pachą

zabagać – zachciewać

zabełtać – 1. zamieszać w naczyniu, np. zsiadłe mleko; 2. komuś zawrócić w głowie – np. chłopak pannie, oszust kupującemu

zabezdurno – bezpłatnie, darmo

zabihmać się – przysiąc, że mówi się prawdę

zabućko, zabudźko – zapominalski

zachlidać – zaglądać, spoglądać

zachryszka, zakryszka – zielenina do zupy

zaciągnąć się – zagłodzić, brak apetytu

zadawać – dać

zadzierka – zadra

zagasić – zgasić

zagumnienki – ogrody, sady za domami, tylne strony zabudowań gospodarczych

zahałakać – zająć się czymś, zainteresować np. „dziecko zahałakało się lalką i przestalo płakać”

zahata, zagata – ocieplenie z liści na zimę stawiane przy ścianach domów

zaidrosny – zazdrosny

zajawa – podanie

zająć się – tu w znaczeniu wzniecić ogień np. „od niedopałka zajeła si studoła”

zajedno – wszystko jedno, to samo

zajmować się sportem – uprawiać sport

zajzajer – kwas, coś bardzo kwaśnego

zakaciabnąć – długo nie wracać, przepaść, zaginąć

zakazywać – zamawiać

zakluczyć – zamknąć

zakolegować – zaprzyjaźnić

zakoziabnąć – ostygnąć, stężeć np. „ugotowane kartole już zakoziabły”

zakryszka – jarzyna do zup i rosołów

zalatywać do kogoś – wejść do kogoś na chwilkę

załubni – wyjazdowe sanie, ozdobne i wygodne

zamaniło – zachciało się

zamoknąć – zmoknąć

zamurdzony – umorusany

zapalić – włączyć (np. światło, telewizor)

zaparpać – zagrzebać

zaparte – zamknięte

zapaska – fartuch

zapaskudzić – nabrudzić

zapleśnieć – spleśnieć

zapluszczyć oczęta – zamknąć oczy

zapodziać – zgubić, podziać

zapojka – napój do zapijania alkoholu

zapolnica – przegroda w stodole oddzielająca zapole od klepiska

zapraszka – 1. zasmażka, zaprawa do zagęszczania potraw, 2. sos, zaklepka

zaprzeć – zamknąć, np. drzwi

zapuchnąć – spuchnąć

zasiek – sąsiek

zasilić – nawlec nitkę na igłę

zasynać – zasypiać

zaszpilić – zapiąć na guziki

zaszportać się – potknąć się

zaścigać – zapinać, np. guziki w spodniach

zataskać – zanieść

zawodzić – śpiewać przeciągle

zawołoki – przybłęda

zawtrakać – jeść

zazula – 1. kukułka, 2. biedronka

zbawić – zepsuć, zniszczyć np. źle dobrane dwa kolory farb – to „zbawiona farba”, do wyrzucenia

zbieracz – ten, co zbiera ziemniaki,

zbuk – zepsute jajko

zduć – wzdąć np. „Antoszka krowe zduło, bo najadła si łakomo mokry kuniczyny”

zdurniał, czy co? – czyżby człowiek ogłupiał, dziwnie się zachowuje

zdurnieć – zgłupieć

zdurzyć – okłamać, oszukać kogoś 

zdybać – spotkać, znaleźć, „dobrze, ży ja ciebi zdybał!”

zdym – zdejmij

zeksastać na zeksie – stać na czatach, okrzyk „zeksa” służy również jako ostrzeżenie alarmowe

zełepuch – niedojrzały owoc

zezwać – wyzwać, nakrzyczeć na kogoś

zgliwiały ser – psujący się twaróg

zgnoić – nagnoić, użyźnić obornikiem ziemię

zhurdzić – zwarzyć (np. „mleko się zhurdziło” – zwarzyło)

zieziulka – kukułka

ziobro – żebro

ziomal – rodak, kuzyn

zjechać do domu – wrócić do domu

zjeżyć się – zdenerwować się

zołza – o osobie wrednej

zorać – zaorać, zorać

zrobić rezultat – policzyć się z kimś, zrobić z kimś lub z czymś porządek

zrobim – zrobimy

zwurdzić się – (o mleku) ścinać się, zakwasić

zzuć – zdjąć buty

 

Ź

źródlak – źródło

 

Ż

żeb – żeby

żeniaczka – ożenek, małżeństwo

żmenia, żminia – 1. garść, dłoń, 2. miara, garść z dwóch dłoni, żmińka garść z jednej dłoni

żmiakać – prać w ręku

żminka – miara – tyle, ile zmieści się w jednej dłoni, np. jagód

żulik – mały chłopczyk

żwakać – żuć

żywina – trzoda

żywiuszczyj – żywotny

 

LITERATURA:

Banach K. (2016) Polszczyzna kresowa przeniesiona z województwa tarnopolskiego na ziemię głubczycką. Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. UŁ dr hab. I. Jaros., Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Katedra Dialektologii Polskiej i Logopedii, Łódź

Czarnecka K., (2014) Słowotwórstwo gwar polskich na Ukrainie. Czasownik, Kraków

Zielińska M. (2016) Kompetencja leksykalna młodych użytkowników języka polskiego na ukrainie zachodniej. Narodowy Uniwersytet im. Iwana Franki, Lwów

 

realizacja: Studio Fabryka, strony internetowe